Για τους παραπάνω λόγους –θεμελίωση θέσεων, διαμόρφωση φυσιογνωμίας- έχει πρωταρχική σημασία η κοινή κατανόηση αυτού που ορίζεται ως αντίθεση στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και ως θέση για ενα άλλο κόσμο εφικτό.

Αυτό που συχνά αποκαλούμε «περιρρέουσα ατμόσφαιρα» μας δημιουργεί την αίσθηση οτι υπάρχει, σε πολλούς ανθρώπους, μια ορισμένη αμφιθυμία έως και δυσπιστία για το τι μπορεί παγματικά να σημαίνει αυτή η τοποθέτηση η ακόμη κι'ένα ανάλογο κεντρικό σύνθημα.

Η αντίθεση στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση σημαίνει αντίθεση σε μια ορισμένη (η ορισμένες) μορφές της, οχι όμως στη παγκοσμιοποίηση ως διαδικασία καθ'εαυτή. Εκείνο που ενδιαφέρει συνεπώς είναι το κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό περιεχόμενο σημερινού και αυριανού κόσμου, των νέων σχέσεων ανάμεσα στις τοπικές, εθνικές, περιφεριακές χωρικές ενότητες και τη παγκόσμια ολότητα, η πολυπολιτισμικότητα ως ταση και ως στάση ζωής, οι περιβαλλοντικές θεωρήσεις και πρακτικές κι η δυνατότητα, σε σχέση με όλα αυτά, μιας ισόροπης, δίκαιης και δημοκρατικής παγκόσμιας διαχείρισης.

Είναι γνωστό, ήδη απ τον 19^ο αιώνα, όταν ωρίμαζαν οι αναλύσεις του ανερχόμενου και επεκτεινόμενου κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής και προδιαγραφόταν –ως «άλλος κόσμος εφικτός»- το σοσιαλιστικό σχέδιο, οτι η παγκοσμιοποίηση αποτελεί την αναπότρεπτη προοπτική. Το κεφάλαιο, ως πρωταρχικά κοινωνική-οικονομική σχέση, είναι «απο τη φύση του» παγκόσμιο, παρά το γεγονός ότι το κράτος-έθνος αποτέλεσε το προνομιακό χώρο συσσώρευσης και κυριαρχίας του. Το σοσιαλιστικό σχέδιο είναι ως ουσία διεθνιστικό, και παρά την ήττα που γνώρισε, στις συγκεκριμένες καθεστωτικές μορφές κρατικής (εθνικής-διεθνικής) διακυβέρνησης που προσέλαβε τον 20^ο αιώνα, η παγκοσμιότητά του δεν αναιρέθηκε.

Οσες συνολικές πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές θεωρήσεις , με η χωρίς κυβερνητική εφαρμογή, έκαναν ως τώρα την εμφάνισή τους, ανεξάρτητα αν τοποθετήθηκαν μέσα στο κεφαλαιοκρατικό η στο σοσιαλιστικό σχέδιο, ανάμεσα σ'αυτά, η πέρα απο αυτά , χαρακτηρίστηκαν απο μια ορισμένη οικουμενικότητα. Τέλος, όσες προτάσεις είχαν αναφορά στη κοινωνική η πολιτισμική ιδιαιτερότητα, στην εθνότητα η τη τοπικότητα, πρόβαλαν ως ουσιαστικό αίτημα την αυτονομία και το δικαίωμα στη διαφορά κι'οχι την εξαίρεση απ΄τη παγκοσμιότητα.

Με δεδομένο όμως οτι απο τις μορφές παγκοσμιοποίησης που περιγράφτηκαν κυρίαρχη μορφή αναδείχθηκε , παρά τις βαθειές κρίσεις της, η παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου, με δεδομένο ακόμη οτι επικράτησε με τη πιο ολιγαρχική-ολοκληρωτική, αντικοινωνική και βίαιη εκδοχή της, τη μορφή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, σ'αυτήν θα επικεντρωθεί η κριτική μας. Για να μπορέσει ωστόσο η κριτική να είναι ουσιαστική και αποτελεσματική, και να συμβάλλει στην ανάπτυξη επι μέρους η συνολικών κοινωνικών και πολιτικών μετώπων, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση οφείλει να κατανοηθεί ταυτόχρονα ως διαδικασία χωρικής ολοκλήρωσης και κυρίως ως ένα εξελισσόμενο καθεστώς συσσώρευσης . Σε σχέση μ'αυτούς τους δυο τρόπους κατανόησης, η ανάγνωσης, προτείνονται αντίστοιχα δυο στοιχειώδη αναλυτικά σχήματα τα οποία μπορούν ν'αποτελέσουν το κορμό ενός αρχικού σχέδιου συζήτησης.

Τα ερωτήματα που τίθενται είναι, κατ'αρχήν, αν οι σχηματισμοί που προέκυψαν –η θα προκύψουν- αποτελούν - πραγματικές ολοκληρώσεις και, στη συνέχεια, αν υπάρχει πρόταση για παγκόσμια ολοκλήρωση, της μιας η άλλης μορφής, έξω και πέρα απ τις παγκόσμιες ηγεμονίες.

Σ'αυτά τα ερωτήματα οι θεωρίες της ολοκλήρωσης δίνουν απαντήσεις που όμως διαφέρουν μεταξύ τους, ενίοτε ριζικά, καθώς εδράζονται σε διαφορετικά πεδία οικονομικής ανάλυσης. Η βασική διάκριση γίνεται μεταξύ θεωριών του νεοκλασσικού και νεοκεϋνσιανού πεδίου αν και υπάρχουν σημαντικές θεωρίες για την ολοκλήρωση τόσο στην ενδιάμεση περιοχή όσο και πέρα απ'το νεοκεϋνσιανό πεδίο.

Το νεοκλασσικό πεδίο ανάλυσης προσφέρει θεωρητική υποστήριξη σε διαδικασίες και μορφές ολοκλήρωσης που αντιστοιχούν σ'αυτό που σήμερα αποκαλείται νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Σύμφωνα μ'αυτό βασικό αντικείμενο της ολοκλήρωσης είναι οι σχέσεις ανταλλαγής, δηλαδή η αγορά, και υποκείμενο οι επιχειρήσεις που δρούν σε συνθήκες ανταγωνισμού. Προϋποτίθεται συνεπώς κινητικότητα των εμπορευμάτων (βλ. απελευθέρωση του διεθνούς εμπορίου) και των συντελεστών παραγωγής (κυρίως του κεφαλαίου καθώς η εργασία υπόκειται σε έλεγχο). Οι σχέσεις παραγωγής δεν ενδιαφέρουν την ανάλυση ενώ οι ολιγοπωλιακές δομές της παγκόσμιας αγοράς εξετάζονται, σε θεωρητικό επίπεδο, ως φαινόμενα δευτερεύουσας σημασίας. Τα κράτη αντιμετωπίζονται ως «εν δυνάμει» αρνητικοί παράγοντες και συνδέονται με τα εμπόδια του προστατευισμού. Τέλος, σ'ότι αφορά το διεθνή καταμερισμό εργασίας, θεωρείται δεδομένος, κι'αν διαθέτει κάποιες ελπίδες βελτίωσης τις εναποθέτει στην διεύρυνση των διεθνών ανταλλαγών και τη κινητικότητα των κεφαλαίων. Ο μηχανισμός του συγκριτικού πλεονεκτήματος μεριμνά για μια πιθανή ευνοϊκή εξέλιξη ως μηχανισμός αποκατάστασης των ισσοροπιών και προόδου.

Το διαφορετικό μοντέλο παγκοσμιοποίησης που προτάθηκε περιέλαβε τις περιφερειακές ολοκληρώσεις και, απ'ορισμένους, τη βαθμιαία ολοκλήρωση του παγκόσμιου χώρου. Υποκείμενα των ολοκληρώσεων είναι τα κράτη που οφείλουν να συνδιαμορφώνουν πολιτικές, να δημιουργήσουν ισχυρούς διεθνείς οργανισμούς και, προπαντός, να προωθούν παράλληλα με την οικονομική και την κοινωνική σύγκλιση. Τα υπερεθνικά μονοπώλια (ως τα υποκείμενα της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης) και οι ολιγοπωλιακές δομές υπόκεινται σε κριτική και προτείνεται ο έλεγχος, τουλάχιστον, της επιρροής τους. Η προτεινόμενη παγκοσμιοποίηση περιλαμβάνει ένα κοινωνικό και πολιτικό διεθνές-παγκόσμιο σχέδιο όπου διατυπώνονται στόχοι ισόμετρης ανάπτυξης, κανόνες ηθικής και δικαίου.

Απ'τα παραπάνω προκύπτει οτι προφανώς πρόκειται για μια άλλη θεώρηση των σχέσεων ανάμεσα στον εθνικό και διεθνή χώρο που αντιπαρατίθεται στη λογική της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Δέχεται ωστόσο και αυτή με τη σειρά της κριτικές που αφορούν, μεταξύ άλλων, τις θέσεις που προβάλλει για το κράτος όπου οι κοινωνικές σχέσεις και συσχετισμοί που αναπτύσσονται στους κόλπους του κι'ο ηγεμονικός του ρόλος θεωρούνται λίγο-πολύ δεδομένοι Τέλος, σε πολλά απ'τα θέματα του καιρού μας όπως νέες μορφές και χώροι δημοκρατίας, εθνικές η κοινωνικές ταυτότητες, πολυπολιτισμικότητα κ.α. υπάρχουν μόνο αποσπασματικές απαντήσεις.

Οπως γράφτηκε στην αρχή, ένας άλλος τρόπος για τη κατανόηση της σημερινής νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης είναι αυτός που επιχειρεί ν'αντιληφθεί τους δεσμούς ανάμεσα στη χρηματοοικονομική παγκοσμιοποίηση και τα θεμελιακά στοιχεία που συγκροτούν το παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό σύστημα. του τέλους του 20^ου αιώνα : το νέο καθεστώς μισθωτής εργασίας, τη διανομή του εισοδήματος -που ένα πολύ σημαντικό μέρος τους προέρχεται από προσόδους- στο εσωτερικό κάθε χώρας αλλά και μεταξύ χωρών, τη κατανομή της παγκόσμιας αποταμίευσης μεταξύ επενδύσεων δημιουργίας σταθερού κεφαλαίου και χρηματιστικών τοποθετήσεων. Πρόκειται με δυο λόγια για τα νέα χαρακτηριστικά της συσσώρευσης.

Ο ιδιαίτερος δυναμισμός της χρηματοοικονομικής σφαίρας και η μεγένθυνσή της με πολύ υψηλότερους ρυθμούς (περίπου τριπλάσιους) απ'αυτούς των παραγωγικών επενδύσεων, του ΑΕΠ η των εμπορικών συναλλαγών, ο βαθμός συγκέντρωσης και η «πτητικότητα» των χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων αποτελεί το ποιοτικά διαφορετικό χαρακτηριστικό του καπιταλισμού της τελευταίας 20ετίας.

Είναι σημαντικό να κατανοηθεί με ποιό τρόπο, μέσα απο ποιά στάδια, σ'ένα τόσο μικρό χρονικό διάστημα, φθάσαμε στη κυριαρχία της χρηματοοικονομικής σφαίρας παράλληλα με την απορύθμιση και φιλελευθεροποίηση του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος και τη κατάργηση πολλών μηχανισμών ελέγχου που είχαν συσταθεί μετά τη κρίση του 1930 και την επομένη του πολέμου (1950).

Η εντυπωσιακή εξέλιξη της χρηματοοικονομικής παγκοσμιοποίησης διαγράφεται αρκετά καθαρά τη δεκαετία του '80, μετά το άνοιγμα των εθνικών συνόρων και τη χαλάρωση των δημοσιονομικών ελέγχων στις αναπτυγμένες χώρες που οδήγησαν στην απόλυτη αλληλεξάρτηση των εθνικών τους νομισματικών συστημάτων και χρηματαγορών. Οι αιτίες γέννησής της, λίγο νωρίτερα, πρέπει ν'αναζητηθούν στη κρίση του κεφαλαίου ως κοινωνικής πρωταρχικά σχέσης, στη μεταβολή των κοινωνικών συσχετισμών σε βάρος της εργασίας, στα πολλά αδιέξοδα και αδυναμίες κυβερνητικών πολιτικών, σ'αυτό που ορισμένοι αποκάλεσαν «κρίση του φορντίστικου τρόπου ρύθμισης» και άλλοι «νέα έκφραση των κλασσικών αντιφάσεων του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής». Η βαθμιαία συγκρότηση μιας μεγάλης μάζας κεφαλαίων που αναζητούν να αξιοποιηθούν ως δανειακά κεφάλαια μπορεί να ερμηνευτεί ικανοποιητικά μόνο σε σχέση με τις δυσκολίες αξιοποίησής τους σε άμεσες παραγωγικές επενδύσεις. Δεν πρέπει ωστόσο να συγχέεται η τάση του κεφαλαίου ν'αναζητά τη μεγαλύτερη δυνατή αξιοποίησή του -στη χρηματοοικονομική σφαίρα εμφανίζονται οι καλύτερες προσδοκίες- με την λογική του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής που θέλει το κεφάλαιο να δημιουργείται στη σφαίρα της παραγωγής.