Παρόλο που υπάρχουν πράγματι πολλά τεχικά ζητήματα προς συζήτηση - πώς θα δουλεψει ο φόρος Τόμπιν, εάν είναι εύκολη η φοροδιαφυγή, πόσα χρήματα μπορούν να συγκεντρωθούν για την προώθηση της ανάπτυξης στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες κ.τ.λ. - είναι σημαντικό να μη χαθεί η ουσία του θέματος. Ακριβώς επειδή τα διακυβεύματα είναι πολλά, συνιστούν τελικά μια πολιτική πλατφόρμα γύρω από την ανάγκη να φορολογηθεί το κερδοσκοπικό κεφάλαιο. Το πιο σπουδαίο από αυτά είναι το ζήτημα της δημοκρατίας και της δημιουργίας ευκαιριών δημόσιου διαλόγου περί την οικονομική πολιτική διασφαλίζοντας τον έλεγχο αυτής από δημοκρατικές διαδικασίες.

Για να τεθεί απλά, εκείνοι που αντιτίθενται στο φόρο Τόμπιν και σε παρόμοια μέτρα πολιτικής, προσπαθούν να παρακάμψουν τους κανόνες της δημοκρατικής διαδικασίας. Στο πλαίσιο της δημοκρατίας δεν υπάρχει τίποτα το μεμπτό με τα άτομα που υποστηρίζουν αυστηρές οικονομικές πολιτικές και άλλα τέτοιου είδους μέτρα, όπως οι ιδιωτικοποιήσεις, με την πεποίθηση ότι αυτά θα οδηγήσουν σε ένα καλύτερο οικονομικό περιβάλλον και συνεπώς σε αύξηση του πλούτου και βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών στο μέλλον. Τα άτομα θα πρέπει να μπορούν να υποστηρίξουν τέτοιου είδους μέτρα δημόσια και θα μπορούν , βεβαίως, να δεχτούν και την κριτική ατόμων με άλλες απόψεις - που υποστηρίζουν ότι τέτοιου είδους προτάσεις θα οδηγήσουν σε ανεργία , αυξημένη ανισότητα, φτώχεια κτλ.

Αυτό ασφαλώς αποτελεί έναν απο τους κύριος λόγους για την αυξημένη απάθεια και τον κυνισμό που παρατηρούμε κατά την πολιτική διαδικασία. Κατά το παρελθόν οι σοσιαλδημοκράτες κάθε απόχρωσης προσπαθούσαν να επεκτείνουν τη δημοκρατία από την πολιτική στην κοινωνική, και κατ’ επέκταση στην οικονομική, σφαίρα - και πράγματι μια τέτοια δυναμική ενυπάρχει στο ίδιο το όνομα της σοσιαλδημοκρατίας. Επομένως, ενδιαφέρονταν για τη συμμετοχή των εργαζομένων στις επιχειρήσεις, για το ρόλο των συνδικαλιστικών οργανώσεων στη διαμόρφωση μακροοικονομικής πολιτικής, για την άσκηση δημοκρατικής βιομηχανικής πολιτικής στο τοπικό επίπεδο κ.τ.λ. Για τους "εκσυγχρονιστές" της κεντρο-αριστεράς, οι προτάσεις αυτές έχουν από καιρό βγει από την αντζέντα της "ρεαλιστικής" διαμόρφωσης μέτρων πολιτικής. Σα να μη φτάνει αυτό, η κεντρο-αριστερά σήμερα αποδέχεται πως υπάρχουν όρια στη δοσολογία του δημοκρατικού ελέγχου ακόμη και σε θέματα όπως η μακροοικονομική πολιτική - κάτι που θα είχε απορριφθεί ως γελοίο ακόμη και από κυβερνήσεις της δεξιάς των δεκαετιών 1950 και 1960. Όλο και πιο πολύ η νομισματική και δημοσιονομική πολιτική πρέπει να περάσει τις εξετάσεις των χρηματοπιστωτικών αγορών.

Εκείνο που είναι σημαντικό να σημειώσουμε για τις κυβερνήσεις της κεντρο-αριστεράς δεν είναι το αν εισάγουν το ένα ή το άλλο μέτρο για την άμβλυνση της φτώχειας ή τη μείωση της ανεργίας - εξάλλου όλες χρειάζεται να καταφύγουν που και που στις κάλπες - αλλά η έκταση στην οποία έχουν πρόθυμα αποδεχθεί το δεδομένο θεσμικό περιβάλλον το οποίο όπως υποστηρίζουν "δένει τα χέρια τους". Ο ζήλος του Μπλερ να υποστηρίζει μια πιο απελευθερωμένη Ε.Ε. - πριν η Ευρώπη να έχει την τιμή της συμμετοχής της Βρεταννίας στη νομισματική ένωση - και να αντιπαρατίθεται σε όλα τα μέτρα που περιορίζουν το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, αποτελεί μόνο το πιο ακραίο παράδειγμα. Όλο και περισσότερο οι κεντρο-αριστεροί στην Ευρώπη απαξιούν να υποστηρίξουν τις οικονομικές τους προτάσεις χρησιμοποιώντας τα παραδοσιακά οικονομικά και ηθικά επιχειρήματα. Το ισχυρότερο επιχείρημά τους είναι ότι δεν υπάρχει εναλλακτική πρόταση - που είναι εν μέρει σωστο δεδομένων των θεσμικών περιορισμών που υφίστανται και που δεν αμφισβητούνται πλέον. Ο πολιτικός κυνισμός που ενέχει αυτό, φαίνεται από το γεγονός ότι ο Μπλερ ήρθε στην εξουσία για δεύτερη φορά με λιγότερους ψήφους από τον Κίνοκ (κάποιος που θεωρείται ευρέως ως πολιτική αποτυχία) εξαιτίας της μικρής συμμετοχής στην εκλογική διαδικασία.

Ασφαλώς, η ελεύθερη μετακίνηση του κεφαλαίου δεν αποτελεί το μόνο στοιχείο του εχθρικού προς το δημόσιο έλεγχο της οικονομικής πολιτικής θεσμικού περιβάλλοντος, και ο φόρος Τόμπιν είναι πιθανότερο να είναι πιο επιτυχής στην παρεμπόδιση πολύ βραχυχρόνιων κερδοσκοπικών κινήσεων και λιγότερο επιτυχής στην παρεμπόδιση επενδυτικού κεφαλαίου το οποίο παίρνει τη μορφή μακροπρόθεσμων εκροών. Ωστόσο η ελεύθερη μετακίνηση του κεφαλαίου είναι ένα σημαντικό ζήτημα και το θέμα του φόρου Τόμπιν έχει έναν ευρύτερο ρόλο στην επαναφορά της οικονομικής πολιτικής στο δημόσιο διάλογο. Όπως έχει σημειωθεί απομένουν πολλά που πρέπει να συζητηθούν. Για παράδειγμα, πόσο από το κεφάλαιο που θα προέλθει από το φόρο Τόμπιν χρειάζεται να δοθεί στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες και για ποιο σκοπό. Ή ποιες προτεραιότητες οινκονομικής πολιτικής πρέπει να μπουν στην πολιτική αντζέντα οταν διαμορφωθεί ενα λιγότερο απελευθερωμένο περιβάλλον. Προς το παρόν όμως, αυτά αποτελούν δευτερεύοντα ζητήματα. Δε χρειάζεται, και δεν πρέπει, να προκαταλάβουμε το δημοκρατικό διάλογο. Πρωταρχικός στόχος πρέπει να είναι να ανακτήσουμε την οικονομία και την κοινωνία για λογαριασμό της δημοκρατίας από την παντοδυναμία των χρηματοπιστωτικών αγορών και των ειδικών τους Ο φόρος Τόμπιν μπορεί να συμβάλει σημαντικά προς αυτή την κατεύθυνση.

Ευκλείδης Τσακαλώτος

Αθήνα 28/11/01